Paradoksy i pułapki egzekucji z rachunku bankowego (VII)

W kolejnych wpisach postaram się omówić wybrane, interesujące zagadnienia dotyczące egzekucji z rachunku bankowego. W szczególności zwrócę uwagę na tytułowe paradoksy i pułapki związane z tym rodzajem postępowania.

Z art. 889 § 1 pkt 1 k.p.c. wynika zakaz dokonywania przez bank wypłat z zajętego rachunku bez zgody komornika do wysokości zajętej wierzytelności. Podobnie w art. 80 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: u.p.e.a.) przewiduje się zakaz dokonywania takich wypłat.

Co należy jednak rozumieć pod pojęciem „dokonywania wypłat z zajętego rachunku”? Wbrew jednoznacznemu brzmieniu ww. przepisów, praktyka bankowa jest w tym zakresie niejednolita.

Zacznijmy od tego, co nie budzi wątpliwości.

Nie budzi wątpliwości, że po zajęciu rachunku bankowego nie jest możliwe zrealizowanie dyspozycji przelewu złożonej przez posiadacza. I to zarówno wówczas, gdy dyspozycja ta została złożona po dokonaniu zajęcia, jak i przed jego dokonaniem. Jeżeli chodzi o dyspozycję przelewu złożone przed dokonaniem zajęcia, to z reguły będą one wykonane jeszcze przed zajęciem. Może się jednak zdarzyć, że posiadacz rachunku złoży dyspozycję przelewu z odroczonym terminem realizacji lub po tzw. godzinie granicznej. Tego rodzaju dyspozycje, mimo że zostały złożone jeszcze przed dokonaniem zajęcia, byłyby wykonywane już po zablokowaniu rachunku. 

Jest jasne, że dyspozycja przelewu z odroczonym terminem realizacji może zostać wykonana jedynie przed dokonaniem zajęcia. Obciążenie rachunku po dokonaniu zajęcia byłoby bowiem w sposób oczywisty sprzeczne z brzmieniem art. 889 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz art. 80 § 1 u.p.e.a.

Podobnie będzie w przypadku dyspozycji przelewu złożonej po tzw. godzinie granicznej. Zgodnie z art. 49 ust. 2 ustawy o usługach płatniczych bank może ustalić nieprzekraczalny, przypadający pod koniec dnia roboczego moment, po którym otrzymane zlecenia płatnicze uznaje się za otrzymane pierwszego dnia roboczego po tym dniu. Jeżeli posiadacz rachunku złoży zatem dyspozycję przelewu po tzw. godzinie granicznej, to zostanie ona wykonana dopiero pierwszego dnia roboczego po dniu złożenia dyspozycji. Gdyby jednak okazało się, że w międzyczasie doszło do zajęcia rachunku, dyspozycja, mimo że została złożona jeszcze przed dokonaniem zajęcia, nie zostanie zrealizowana.

Da się to zilustrować prostym przykładem.

Posiadacz P składa dyspozycję przelewu o godz. 15.00. O godz. 15.30 do Banku wpływa zawiadomienie o zajęciu rachunku. Godzina graniczna została określona na godz. 14.00. Dyspozycja przelewu posiadacza P nie zostanie zrealizowana, gdyż musiałoby to nastąpić już po zajęciu rachunku bankowego przez komornika, na co nie pozwala treść przepisów egzekucyjnych (zakaz dokonywania wypłat z takiego rachunku).

Jedynym ratunkiem dla dłużnika, który chciałby w tej sytuacji uniknąć negatywnych skutków związanych z zajęciem rachunku, byłoby złożenie dyspozycji przelewu za pomocą systemu rozliczeniowego SORBNET. W takim przypadku od wysłania zlecenia przez bank zleceniodawcy do odebrania go przez bank odbiorcy minęłoby zapewne tylko kilka minut. Obciążenie rachunku posiadacza kwotą przelewu nastąpiłoby zatem jeszcze przed dokonaniem zajęcia rachunku.

Podobnie rzecz miałaby się w przypadku skorzystania z tzw. szybkiego przelewu.

Nie budzi wątpliwości, że po zajęciu rachunku bankowego nie jest również możliwe wykonanie dyspozycji stałego zlecenia lub polecenia zapłaty, choćby ich złożenie nastąpiło jeszcze przed dokonaniem zajęcia. Zrealizowanie tych dyspozycji byłoby sprzeczne z zakazem dokonywania wypłat z zajętego rachunku. Rachunek zostałby obciążony już po dokonaniu zajęcia.

Bardziej problematyczna jest natomiast możliwość pobrania przez bank z zajętego rachunku opłat za jego prowadzenie.

W piśmiennictwie wskazuje się, że bank ma prawo „potrącić” z rachunku także bieżące koszty jego prowadzenia, a więc prowizje i opłaty wynikające z umowy rachunku. Wierzyciel egzekwujący jest bowiem uprawniony do wykonywania wszelkich praw, jakie przysługują dłużnikowi w stosunku do zajętej wierzytelności (por. H. Pietrzkowski, Kodeks postępowania cywilnego. Część trzecia. Postępowanie egzekucyjne. Komentarz. Warszawa 2006, str. 281).

Moim zdaniem możliwość taka nie istnieje. 

Bank może naliczać opłaty i prowizje związane z prowadzeniem rachunku (umowa o prowadzenie rachunku nadal obowiązuje), nie powinien ich jednak z tego rachunku pobierać, gdyż w ten sposób jego należność znajdowałaby zaspokojenie przed należnościami innych wierzycieli. Przepisy egzekucyjne przewidują zakaz dokonywania wypłat z zajętego rachunku. Pobranie przez bank opłat i prowizji za prowadzenie rachunku byłoby równoznaczne z dokonaniem takiej wypłaty.

Przez „zakaz dokonywania wypłat z zajętego rachunku” należy zatem rozumieć zakaz obciążania tego rachunku po dokonaniu zajęcia.