Od 1 czerwca 2024 r. obowiązują przepisy wprowadzone ustawą z 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości. Nowelizacja ta dodała m.in. art. 105d do ustawy – Prawo bankowe oraz kompleksowe regulacje dotyczące rejestru zastrzeżeń numerów PESEL do ustawy o ewidencji ludności.

Poniżej omawiamy najważniejsze obowiązki banków i klientów oraz trzy kwestie, które w praktyce budzą szczególne wątpliwości.

Na czym polega zastrzeżenie numeru PESEL?

Zastrzeżenie numeru PESEL to wpis w centralnym rejestrze prowadzonym przez ministra właściwego do spraw informatyzacji. Ma ono chronić przed skutkami kradzieży tożsamości – w szczególności przed zaciągnięciem kredytu czy otwarciem rachunku „na cudze dane”.

Osoba pełnoletnia może bezpłatnie:

• zastrzec numer PESEL,
• cofnąć zastrzeżenie (również czasowo),
• sprawdzić historię weryfikacji swojego numeru.

Obowiązki banków

Zgodnie z art. 105d ust. 1 Prawa bankowego bank ma obowiązek zweryfikować, czy numer PESEL konsumenta jest zastrzeżony m.in. przed:

• zawarciem umowy rachunku,
• zawarciem umowy kredytu, pożyczki, leasingu,
• zmianą umowy kredytu/pożyczki/leasingu skutkującą zwiększeniem zadłużenia.

Jeżeli w chwili zawarcia umowy numer PESEL był zastrzeżony, bank nie może dochodzić roszczeń z tej umowy ani zbyć wierzytelności (art. 105d ust. 3).

Dodatkowo, w określonych sytuacjach bank musi weryfikować PESEL przy wypłatach gotówkowych w placówce (o czym niżej).

Obowiązki i ryzyka po stronie klientów

Klient powinien mieć świadomość, że:

• zastrzeżony numer PESEL może utrudnić zawarcie umowy kredytu czy rachunku,
• w określonych przypadkach może skutkować wstrzymaniem wypłaty gotówki,
• zastrzeżenie może zostać dokonane przez opiekuna prawnego, kuratora, a w pewnych sytuacjach także z urzędu (np. przy unieważnieniu dowodu osobistego).

W praktyce zdarzają się sytuacje, gdy osoba – szczególnie starsza – nie wie, że jej numer PESEL został wcześniej zastrzeżony (np. przez członka rodziny, który zrobił to za pośrednictwem aplikacji mObywatel).

Trzy praktyczne wątpliwości

1. Czy bank powinien zrealizować wypłatę mieszczącą się w limicie?

Art. 105d ust. 2 Prawa bankowego nakazuje weryfikację PESEL przed wypłatą gotówkową w placówce, jeżeli:

• pojedyncza wypłata lub suma wypłat w danym dniu
• przekracza trzykrotność minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. – 14 418 zł).

W przypadku zastrzeżenia numeru PESEL bank wstrzymuje wypłatę na 12 godzin.

Powstaje pytanie: co jeśli klient – po odmowie lub wstrzymaniu wcześniejszej dyspozycji – składa kolejną, która mieści się w ramach ustawowego limitu (tj. nie przekracza trzykrotności minimalnego wynagrodzenia)?

Wydaje się, że w takiej sytuacji bank powinien zrealizować wypłatę. Przepis wprost odnosi się wyłącznie do wypłat przekraczających ustawowy próg. Jeżeli nowa dyspozycja nie powoduje jego przekroczenia, brak jest podstawy prawnej do jej wstrzymania.

W praktyce jednak część banków odmawia realizacji takich dyspozycji, traktując zastrzeżenie numeru PESEL jako ogólną przesłankę blokującą wypłaty. Takie podejście może wywoływać wątpliwości co do zgodności z literalnym brzmieniem przepisu.

2. Czy przepis dotyczy także wypłat z bankomatów?

Art. 105d ust. 2 mówi wprost o wypłacie „w placówce” banku. Oznacza to, że chodzi o wypłaty dokonywane „w okienku”, a nie w bankomacie.

W konsekwencji:

• obowiązek weryfikacji PESEL z tego przepisu nie obejmuje wypłat z bankomatów,
• dominująca praktyka banków potwierdza taką wykładnię.

Rozszerzająca interpretacja obejmująca bankomaty nie znajduje oparcia w treści przepisu.

3. Brak sankcji za niezweryfikowanie numeru PESEL przy niektórych aneksach

Przepisy wyraźnie przewidują dotkliwą sankcję (brak możliwości dochodzenia roszczeń) w przypadku zawarcia umowy kredytu, pożyczki czy rachunku przy zastrzeżonym numerze PESEL.

Jednocześnie obowiązek weryfikacji dotyczy również zmiany umowy skutkującej zwiększeniem zadłużenia.

Ustawa nie przewiduje jednak wprost analogicznej sankcji za brak weryfikacji numeru PESEL przy zawieraniu aneksu do umowy – nawet jeśli skutkuje on zwiększeniem zadłużenia. Sankcja została powiązana z „zawarciem umowy”, a nie z jej zmianą.

Powstaje więc pytanie, czy brak weryfikacji przy aneksie prowadzi do analogicznych konsekwencji jak przy zawarciu umowy pierwotnej. Literalna wykładnia sugeruje, że nie – co może prowadzić do istotnych sporów interpretacyjnych.

Podsumowanie

Zastrzeżenie numeru PESEL jest ważnym narzędziem ochrony przed kradzieżą tożsamości. Jednocześnie nowe przepisy generują szereg praktycznych problemów – zarówno dla banków, jak i dla klientów.

W szczególności:

• w zakresie prawidłowego określenia limitu wypłat gotówkowych z rachunku dokonywanych przez konsumentów,
• możliwości złożenia kolejnej dyspozycji wypłaty po zablokowaniu pierwszej dyspozycji przekraczającej trzykrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę,
• braku sankcji za niezweryfikowanie zastrzeżenia numeru PESEL przed zawarciem umowy zwiększającej zakres zadłużenia.

Wydaje się, że w najbliższych latach kluczowe będzie wypracowanie jednolitej wykładni oraz dostosowanie procedur bankowych do literalnego brzmienia przepisów – bez nadmiernego rozszerzania ustawowych ograniczeń kosztem klientów.